بسیاری او را با صمد بهرنگی معلم و نویسنده نام آشنای دهه پنجاه مقایسه کرده‌اند. او که مرگ مشکوکش در ارس سینه به سینه نقل شد و کتاب و کلامش از خانه به کارخانه گشت و گشت و نقش مهمی در بدنام کردن دستگاه امنیت رژیم شاه ایفا کرد، گر چه بعدتر بسیاری بر مرگ او بر اثر یک حادثه و نه برنامه‌ی ساواک صحه گذاشتند، اما صمد بهرنگی نماد مقاومت و در واقع شهید راهی شد که به انقلاب ۵۷ انجامید. تنها پس از انقلاب ۵۷ بود که رفقای صمد راز مرگ او را رمزگشایی کردند: او بر اثر یک حادثه مرده بود اما بدون شک مخالف رژیم شاه بود و در این راه در کنار بهروز دهقانی و دیگران در حلقه‌ی تبریز می‌جنگید. پس چرا نمی‌بایست از شایعه‌ی مرگ او به دست ساواک بر علیه رژیمی که بسیاری چون صمد را کشته بود و ممکن بود بعدتر دست به کار مرگ او هم بشود استفاده کرد؟

بیش از سی سال بعد، فرزاد کمانگر معلم کرد زندانی اما، ماه‌ها و سال‌ها در زندان ماند، نامه نوشت، از شکنجه و شلاق و انفرادی گفت، از دادگاهی هفت دقیقه‌ای که حکم بازجوهایش را روخوانی کرده بود، از اتهامی که او هیچ گاه نپذیرفته بود و این همه شنیده نشد. دست آخر فرزاد از آخرین تیرهای درون اسلحه‌اش استفاده کرد: خطاب به شاگردانش نامه نوشت. از آنها خواست که پس از او به شعر، آواز، لیلاها و رویاهایشان پشت نکنند.

فرزاد در تمامی این مدت تلاش کرد تا از سلاحش به درستی استفاده کند. در مذمت بی‌حقوقی یک زندانی سیاسی نوشت. از رنجی که به عنوان یک زندانی سیاسی کرد در زندان های سنندج، تهران و کرج بر او رفته بود نگاشت، از مرگ احسان فتاحی گفت و دست آخر برای اژه‌ای نوشت که بگذارند قلب او بتپد. فرزاد درخواست بخشش یا عفو نکرده بود چرا که نمی دانست باید از چه چیزی توبه کند و اصلا خطاب به کی؟ او تنها خواسته بود که قلبش پس از مرگ او در بدنی دیگر بتپد. قلب یک شورشی که می‌توانست شورش علیه بی عدالتی و قساوت را زنده نگاه دارد.

فرزاد بی سلاح

کنشگران ناپیگیر عرصه‌ی سیاست در ایران همواره تلاش کرده‌اند ضعف و اشتباه خود را در قالب کلیشه‌های بی معنی اما کارساز توجیه کنند. آنها برای توجیه اشتباهات و ضعف‌های خود در بزنگاه‌های تاریخی هزاران هزار کلام آماده در آستین دارند، تا با توسل به آن هر آنچه را که رخ داده است در قالب امری جزمی و تغییرناپذیر و صد البته غیر قابل اجتناب نشان دهند.

 در تمامی روزهایی که جنبش سبز با توسل به سرکوب هر شکلی از انتقاد با انگ ناامیدی سرگرم ساختن شبح امید بود، و خیابان را از عرصه‌ی تغییر به عرصه‌ی نمایش تبدیل کرده بود، دستگاه‌های امنیتی تلاش می‌کردند تا با افزایش هراس از کنشگری سیاسی در میان مردم آنان را به خانه‌هایشان بازگردانند. خبرهای مداوم از ربوده شدن و تجاوز به زنان و دختران حاضر در تظاهرات خیابانی، خبرهای دهشتناک از فاجعه‌ی کهریزک و نحوه‌ی برخورد با بازداشت‌شدگان که اغلب مردم عادی و نه کنشگران سیاسی مطرح، بودند نشان می‌دهد که دستگاه امنیتی به خوبی می‌دانست باید کجا را هدف بگیرد.

اعدام فرزاد کمانگر و چهار زندانی کرد دیگر در این میانه اما چه معنایی می‌توانست داشته باشد؟ دستگاه قضایی جمهوری اسلامی در روزهایی اقدام به اجرای احکام اعدام این زندانیان کرد که بیم آن می‌رفت با کش آمدن بحران پس از انتخابات بخش‌هایی از کشور که تا آن زمان درگیر بحران نشده‌اند، رفته رفته به آن بپیوندند.

اعدام زندانیان کرد می‌بایست به کردها و البته دیگران می‌فهماند که تاوان مشارکت آنان در این درگیری چیست. این اما می‌توانست نتیجه‌ی معکوس بدهد: پیگیری موثر وضعیت زندانیان کرد و واکنش موثر به فاجعه‌ی ۱۹ اردیبهشت پس از اعدام آن‌ها، توسط جنبشی که از سوی مخالفانش به جنبش طبقه متوسط شهری - با تمرکز در تهران - محکوم شده بود، می‌توانست زمینه ساز پیوستن مخالفان حاشیه‌ای به جنبش شود. این درست همان چیزی بود که می‌توانست به مثابه تیر خلاصی بر پیکر زخمی حکومت در آن ایام عمل کند. پراکندگی اعتراضات می‌توانست موجب پراکندگی سرکوبگران شده و از قدرت سرکوب بکاهد.

جنبش سبز اما ناتوان از جذب و دریافت آنچه به قیمت شهادت بهترین فرزندان آفتاب و باد تمام شده بود، فرزاد و فرزادها را خلع سلاح کرد. هیچکس به طور جدی در برابر اجرای حکم فرزاد کمانگر و دیگران برنخاست، روزنامه‌های تهران به چاپ اطلاعیه دادستانی تهران مبنی بر به هلاکت رساندن تروریست‌های کرد اکتفا کردند. اعدام آن‌ها به بخشی از تقویم جنبش تبدیل نشد و هیچ حرکتی را برنیانگیخت و بدین ترتیب فرزاد و دیگران دیگر حتی پیش از آن که توسط جمهوری اسلامی بمیرند توسط امید و فراموشی جنبش به خاک سپرده شدند.

افسانه‌ی ناتوانی مردم در برابر جمهوری اسلامی حالا حقیقت پیدا کرده بود: جمهوری اسلامی نه تنها یک گام به عقب ننشسته بود بلکه پیشاپیش اعلام کرده بود آشتی ملی‌ای در کار نیست. هر آنچه هست همان است که فرزاد گفته بود: شلاق و شکنجه و انفرادی.

فرزاد مطرود

دو سال پس از فاجعه‌ی اعدام زندانیان کرد در زندان اوین حالا شکاف میان جنبش سبز - اگر اصلا دیگر جانی داشته باشد - و جنبش‌های حاشیه ای نظیر آنچه در تمام سی سال گذشته در کردستان در جریان بوده است پرنشدنی به نظر می‌رسد. جنبشی که برای پادوی سابق دستگاه امنیتی و قهرمان امروزش هورا می‌کشد فرزاد کمانگر را از یاد برده است. شیرین علم هولی، فرهاد وکیلی و علی حیدریان را که حتی به نام هم نمی‌شناسد. جنبش فرزندان شهیدش را طرد کرده است. آن‌ها را به فراموشی سپرده است مبادا از امیدش به تغییر کاسته شود. آن زمان که باید در برابر موج وحشت‌آفرینی حکومت می‌ایستاد آتش بیار معرکه‌ی اخبار ضد و نقیضی شد که تنها کارکردش ایجاد هراس بود و حالا که باید شمع مزار بی مزار شهدایش را روشن نگاه دارد آنها را در پستوها قایم می‌کند مبادا متهم شود به جدایی طلبی یا انقلابی‌گری، تا مبادا جنبش از مسیر صحیحش منحرف شود.

آن ها که حتی از آشکار ساختن محل دفن فرزادها بیم دارند می‌دانند که قلب تپنده‌ی فرزاد و فرزادها چگونه می‌تواند جان ببخشد، اما فرزادی که به سلاح شعر و صداقت مسلح بود، توسط جنبشی که نمی‌توانست از پس دیوارهای نه چندان بلند اوین برآید خلع سلاح شد و حالا او هم می‌رود که به مانند یارانش طرد شود.

حالا که به نظر می‌رسد شعله ی امیدهای مصنوعی رو به خاموشی است و سوال چه باید کرد هر روز و هر کجا مطرح می‌شود باید گفت مسیر مشخص است. جنبشی که فرزادها را طرد و فراموش کرده است و می‌رود که بمیرد، تنها یک راه برای بازگشت به زندگی دارد: این جنبش باید پیش از هر چیز به تقاضای فرزاد کمانگر پاسخ دهد: قلب او را، قلب شورشی او را دوباره در آغوش بگیرد، شاید از چنان تپشی جانی دوباره بگیرد.

 
پس از سه سال از آغاز جنبش مردمی سبز، همچنان بخش قابل توجهی از فعالان اصلاح طلب و لیبرال این جنبش که امیدوار به معجزه «طبقه متوسط» هستند، در پاسخ به اینکه چرا به فرصت اعتراض در روز جهانی کارگر یا روز معلم اعتنا ندارند، می‏گویند: «دخالت دیگران برای احقاق حقوق امثال معلمان و کارگران مبارزات ایشان را از دایره شمول صنفی خارج و سیاسی می کند، و باعث به سرانجام نرسیدن این اعتراضات می‏شود. » همچنین بعضا به این توجیه نیز پناه برده می‏شود که «کارگران و معلمان خود تمایلی به سیاسی شدن اعتراضات شان ندارند و این کاملا غیراخلاقی است که دیگران غیر از این گروه ها بخواهند وارد اعتراضات ایشان بشوند» و در نهایت اینکه «وقتی سبزها در خیابان بودند و کتک می خوردند، کارگران کجا بودند؟»

 
نگاهی به فراز و نشیب های جنبش های آزادی خواهانه ۳۰ سال گذشته ایران، گواهی می‏دهد که طبقه کارگر و طبقه متوسط، هر دو کلکسیونی از «شکست»ها را برای خویش به ارمغان آورده‏اند. گاه در رویارویی های طبقاتی (مانند انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۴) طبقه کارگر محکوم به جانبداری از ارتجاع شده است.

 
از سال های سیاه و خفقان آور دهه ۶۰ که بگذریم، اولین تحرکات اجتماعی در برخورد با وضع موجود به سال های ۷۴-۱۳۷۳ برمی گردد که در اعتراض به گرانی (تورم ۵۴ درصدی) و شرایط سخت زندگی، شورش های پراکنده ای در تهران، مشهد، شیراز و اصفهان اتفاق افتاد. مشهورترین این اعتراضات «شورش اسلام شهر» بود. عمده شرکت کنندگان در این کارزار، طبقه فرودست جامعه، متشکل از کارگران و تهی‏دستان شهری بودند که در اعتراض به تکنوکراتیسم اقتصادی بورژوازی اسلامی به محوریت «کارگزاران» خواهان تثبیت حداقل سطح معاش بودند.

 
با اوج گرفتن سیاست «قراردادی کردن» نیروی کار در جریان تعرض به حداقل های حمایتی پیش بینی شده در قانون کار و حجیم شدن اندازه «طبقه کارگر»، بار دیگر اعتراضات کارگری در ابعادی محدودتر – کفش ملی، نفت، ایران خودرو – صورت گرفت، اما با هم‏دستی دولت و نهادهای حکومتی (خانه کارگر و شوراهای اسلامی کار)، خاموش شد.

 
در این بین «طبقه متوسط» که بخشی از فعالان خویش را در جریان سرکوب های خونین دهه ۶۰ از دست داده بود و باقی ماندگانش یا تن به مهاجرت داده بودند یا دوران نقاهت پس از زندان و شکنجه را سپری می کردند، در حال بازسازی خویش برای حضوری نرم تر و خاموش تر در عرصه ی سیاست و به ویژه فرهنگ بود. هرچند که این حضور بی سر و صدا هم از چشم بورژوازی تازه به قدرت رسیده دور نماند و برخوردهای خود را در هیأت قتل و سرکوب نویسندگان نشان داد: از دستگیری سعیدی سیرجانی در اسفند ۱۳۷۲ و قتلش در آذر ۱۳۷۳، تا نامه ۱۳۴ نویسنده در مهر همان سال و تا قتل احمد میرعلایی، غفار حسینی، ابراهیم زال زاده و احمد تفضلی.

 
تا اینکه سرانجام ۲ خرداد ۱۳۷۶ مرهمی شد بر زخم های ۱۹ ساله طبقه متوسط. از در و دیوار ندای «جامعه مدنی» و «اقتصاد آزاد» می بارید و مجلات و نشریات و فیلم ها و تئاترها یکی پس از دیگری مجوز می گرفت. این همه آزادی اغلب به حساب اهدایی دولت اصلاحات گذاشته می‏شد و می‏شود، اما هزینه های خون بارش گردن «نیروهای خود-سر»، «سازمان اطلاعات موازی» و «حزب الله» بود!!! نیروهایی که نمی خواستند دولت اصلاحات در ساختن «ایرانی برای همه ایرانیان» موفق شود و هر ۹ روز یک بار با بحران مواجه اش می کردند: از قتل فروهرها تا مختاری و پوینده تا ۱۸ تیر و استیضاح نوری و مهاجرانی تا بسته شدن روزنامه ها و کنفرانس برلین تا تحصن مجلس ششم تا اخراج مارکسیست ها از دانشگاه و چون همیشه: بی‏توجهی به مطالبات کارگران و معلمان برای تشکیل نهادهای صنفی مستقل.

 
با فرا رسیدن ۳ تیر ۱۳۸۴، صدای پای فاشیزم که پیشتر بدنه اصلاحات هشدارش را داده بود، در هیأت یک پوپولیسم نفتی نظامی ظاهر شد و ظرف کمتر از ۸ ماه موفق به دود کردن تمامی به اصطلاح دستاوردهای ۸ ساله اصلاحات اعم از «صندوق ذخیره ارزی» و «جامعه مدنی» شد. بار دیگر مقاومت های اجتماعی از سوی اقشار مختلف طبقه متوسط در مواجهه با این فاشیزم شروع به بالیدن کرد: از اعتراضات دانشجویی به محوریت دانشگاه علامه و امیرکبیر تا جنبش زنان به محوریت کمپین یک میلیون امضاء.

 
در این بین طبقه کارگر و معلم که محکوم بود عامل اصلی روی کار آوردن این فاشیزم است، چرا که حاضر نشده بود فاشیزم سردار سازندگی را به فاشیزم سردار حماقت ترجیح دهد، با حضورهای متعددش جلوی مجلس و اعتصاب های بی شمار از خواباندن خط تولید تا بستن خیابان و تعطیلی مدارس می‏کوشید تا از زیر خروارها سیاست، مطالبات اجتماعی ۱۶ سال به تعویق افتاده اش را برجسته کند: از سندیکای کارگران شرکت واحد تا کانون صنفی معلمان و تا سندیکای کارگران نی‏شکر هفت تپه و تا کارگران کارگاه های زیر ده نفر و معلمان حق التدریسی. پررنگ ترین جلوه این اعتراضات، بزرگداشت روز جهانی کارگر (۱۱ اردیبهشت) سال ۱۳۸۶ و تجمع پنجاه هزار نفری معلمان در اسفند ماه سال ۱۳۸۵ جلوی مجلس بود.

 
انتخابات ۸۸ که آغاز شد، بار دیگر امیدی در سپهر سیاست ایران دمیده شد: طبقه کارگر و متوسط علی رغم تخاصم طبقاتی ای که طی سال های قبل از سر گذرانده بودند، اینک چاره کار را در روی آوردن به «دولتی ملی» می‏دیدند تا دست کم کارشان به «تلاش برای بقاء زیستی» نکشد. کودتای ۲۲ خرداد اما حکایتی شد تراژیک و توأمان حماسی: رأی هایی که دزیده شد و مردمانی که به خیابان آمدند.

 
عاشورای ۸۸ که تمام شد، شکاف های درون جنبشی، یکی یکی سربرآوردند: از نزاع بر سر مبارزه مسالمت آمیز و خشونت ورزی اخلاقی تا دعوای قدیمی اصلاح یا انقلاب و تا انقلاب دموکراتیک یا انقلاب کارگری. میزان مشارکت کارگران در حضورهای خیابانی جنبش سبز در سال ۸۸ محل اختلاف بوده است چرا که ادعاها به تمامی مبتنی بر تجربه دیداری است و آمار دقیقی از ترکیب معترضان وجود ندارد. در غیاب آمار قابل اعتنا، و در صورتی که نگاه طبقاتی به جنبش سبز را – که عموما جنبش سبز را جنبش طبقه متوسط می داند – کنار بگذاریم، نکته قابل تأمل در آمار و ارقام مربوط به اعتراضات کارگران در همان سال ۸۸ است:

 
دست کم ۱۰ کارگر در جریان مشارکت در اعتراضات سبزها به قتل رسیدند و مجموعا ۴۵۰ حرکت اعتراضی (۳۰۰ مورد با خواست مشخص و ۱۴۷ مورد با خواسته نامشخص) از سوی کارگران اتفاق افتاده بود که شاخص ترین آن ها، اعتراض خیابانی کارگران لوله سازی اهواز بود که با مشارکت دیگر گروه های مردم از جمله دانشجویان همراه شد.

 
حداقل نتیجه‏ای که می‏توان از این اعتراضات گرفت آن است که کارگران اصلا از وضع موجود راضی نیستند. اما چرا سعی نکرده بودند که اعتراضات خویش را به بدنه اعتراضی سبز پیوند بزنند؟ سطحی‏ ترین پاسخ به این پرسش عبارت از این بود که کارگران از سیاسی شدن اعتراضات شان واهمه دارند و صرفا به دنبال معاش خویش اند. سحطی بودن این پاسخ از آنجایی است که در نظر نمی‏گرفت خطر اخراج برای یک کارگر متحصن و در حال اعتصاب با ۸ ماه حقوق عقب افتاده، چیزی دست کم از حضور سبزها در برابر گلوله های قصابان پاسدار نداشت.

 
پاسخ شاید اینجا بود که کارگران به عنوان یک گروه بزرگ معترض به وضع موجود، در خیزش جنبش سبز – به ویژه بعد از عاشورای ۸۸ – احساس نمی‏کردند که کسی به مطالبات آنها اهمیت می‏دهد. با نزدیک شدن هر مناسبت زمزمه دعوت به خیابان سر می‏گرفت اما مناسبت ۱۱ اردیبهشت جزو این تقویم اعتراضی به حساب نمی‏آمد. در یادداشت ها و صحبت های پیرامون جنبش سبز به گونه‏ای از آن سخن می‏رفت که گویی جزو مایملک و کلکسیون افتخارات طبقه متوسط باید نوشته شود. بدنه فرودست جامعه حتی تا این حد تقلیل داده شد که صرفا گروهی با دغدغه «شکم» هستند و نمی‏توانند پرچم دار سودای آزادی‏خواهی باشند.

 
اینجا بیشتر از آنکه بخواهیم بر رویارویی دو طبقه متخاصم تأکید کنیم، می‏خواهیم توجه ها را به «نیروهای بسیج کننده اعتراضات» معطوف کنیم. کسانی که به اصطلاح می‏کوشند با حرف و سخن خود به نوعی به یک حرکت و خیزش جهت بدهند و در جریان این کار، جهت دهی خاص و ویژه خود را خواست اکثریت یک طبقه جلوه دهند. نمونه این امر را می‏توان هم در جنبش سبز دید و هم در جنبش کارگری. به این نحو که مثلا وقتی «شورای هماهنگی راه سبز امید» به نمایندگی از جنبش سبز بیانیه ای صادر می کند، گویی که بلندگوی طبقه متوسط است و حال اینکه آیا واقعا اینطور هست یا نه چندان مورد توجه نیست. به همین سیاق و البته به شکلی بدتر در جنبش کارگری صدها گروه و سازمان و تشکل داعیه نمایندگی دارند: از «شورای هماهنگی برای ایجاد تشکل های کارگری» گرفته تا «اتحاد کارگران آزاد» و «انجمن دموکراتیک کارگران» و…

 
اینک با گذشت یک سال از اجرای طرح هدفمندی یارانه ها، شاهد پرولتریزه شدن هرچه بیشتر طبقه متوسط شهرنشین از نظر اقتصادی هستیم. به این معنی که «ناگزیر» شده نیروی کارش را بفروشد. از نظر فرهنگی نیز تمامی شاخص های متوسط بودنش از سینما رفتن تا اشتراک مجله و روزنامه و خرید کتاب از دست رفته است. در چنین وضعیتی، آیا روز جهانی کارگر، روز بخش بزرگ و بزرگتری از ما نیست؟ در شرایطی که طی سه سال گذشته طبقه متوسطی ها فرآیند پرولتریزه شدن را از سر می گذراندند، طبقه ی کارگر در حال تهی دست شدن بود و احتمالا تهی دستان در حال مردن. از همین روست که اینک خواست آزادی خواهی مویی با تلاش برای بقای اقتصادی فاصله ندارد و مسئله بیش و پیش از آنکه بر سر نجات دموکراسی و مبارزه با دیکتاتوری باشد، بر سر نجات حیات زیستی شهروندان ایرانی است. بی‏معنی نیست که در قبال درخواست تجمع برای روز کارگر، حاکمان وقت «بهشت زهرا» را پیشنهاد می‏دهند؛ چه اینکه برای ایشان مسجل است که نه در بلند مدت [به قول کینز] بلکه «در کوتاه مدت همه ما را خواهند کشت!»

 
انبوه آمار مربوط به اخراج ها و بیکاری و بسته شدن کارخانه و حقوق های عقب افتاده و اعتصاب های بی‏نتیجه با تصویر کلیشه ای انقلابی ای که بعضا از جامعه کارگری ایران داده می‏شود هم‏خوانی ندارد. واقعیت این است که کارگران نسبت به وضع خود معترض هستند، اما نه تا آن حد که مطالبات خویش را پیوند خورده به خواست تغییری انقلابی و یا حتی معتدل‏تر از آن اصلاحات سیاسی ببینند. برای آنان هنوز ملموس نیست که می‏توانند پیش از آنکه خود مشمول مقوله «اخراج» شوند، برای احقاق حقوق دیگر همکاران اخراج شده شان به صورت متشکل دست به اعتراض بزنند. دلایل بی‏شماری برای این مسئله از «سرکوب سیاسی» تا «انقطاع تجارب مبارزاتی گذشته» می‏ توان برشمرد. آنچه از نظر ما می‏تواند موضوع آسیب شناسی بحران پیوند کارگران با جنبش سبز و نیز مزایا و معایب طبقاتی دیدن این جنبش باشد، عبارت است از این پرسش که:

 
«توده های شکل نیافته مردم چطور نمایندگی شده و می‏شوند؟»

برای این که بیش از شش صد کارگر را به کارخانه راه ندهند کافی بوده است که نگهبانان را عوض کنند و در را ببندند. همین. و اخراج تمامی کارگران یک کارخانه دیگر به سادگی با گفتن این که قراردادتان تمدید نشده به انجام رسیده است. و این‌ها هیچ‌کدام تازگی ندارد. چیزی که شاید تازگی داشته باشد، شتاب جدید این روند است. اما این شتاب، شتاب “اعتراض” نیست، شتاب فلاکتی است که هر روز بیشتر دامن‌گیر ما می‌شود.

زیر بار سیاست خصوصی‌سازی، تحریم، و واردات، کمر تولید شکسته است و با ادامه تحریم‌ها و خاصه خرجی‌های جناح‌های حاکم که در شرایط بحران به دنبال یارگیری از بین صاحبان سرمایه هستند، بحران تولید بیشتر از این هم تشدید خواهد شد: در واقع گفتار خامنه‌ای در ابتدای سال نو که آن را سال تولید ملی خواند، وعده شومی بود به تیرگی بی‌سابقه وضع تولید. چنان که پیداست وضع از این هم بدتر خواهد شد و این یعنی کارگران بیشتری اخراج و بیکار می‌شوند. و باز هم قابل پیش بینی است که رفتن به در مجلس ضد ملی و نامه دادن به احمدی‌نژاد و امثال او جز این که کارگران را سرخورده و فرسوده کند حاصلی نخواهد داشت. سر دواندن و خسته کردن و پراکندن مردم کمترین تخصص دستگاه سرکوب است.

پس چه باید کرد؟ چه کاری از دست کارگران برمی‌آید؟ چه کسی آنها را پشتیبانی خواهد کرد. حقیقت این است که در اوضاع فعلی کارگران از هیچ کس نمی‌توانند انتظار کمک داشته باشند. در زمین سیاست، آن هم سیاست بیش از پیش کالایی شده امروز ایران، سیاست خشنی که سرکوب درش حرف اول را می‌زند، کارگران بیکاری که از در بسته کارخانه خود رد نمی‌شوند، چیزی برای مبادله با جناح‌های قدرت ندارند تا انتظار حمایتی از طرف آنها داشته باشند. جناح‌های مخالف هم همگی چنان در ندانم کاری و سرگردانی خود گرفتارند که نه ابتکار عملی برای پشتیبانی از کارگران دارند و نه امکانی: جناح‌های مختلف اپوزیسیون در بهترین حالت منتظرند که کارگران از سنگینی بار فشار اقتصادی به ستوه بیایند و بی آنکه مطالبه خاصی داشته باشند به کمک اپوزیسیون در خود مانده بیایند.

چه کسی می‌ماند؟ هیچ کس جز خود کارگران. هیچ کس جز کارگرانی که نوبت اخراج و بیکاری خود را انتظار می‌کشند نیست که درک و انگیزه‌ای برای کمک به کارگران دیگر داشته باشد.

با اوضاع فعلی کارگرانی که هنوز بر سر کار هستند نباید چندان به این که بر سر کار بمانند امیدوار باشند. سکوت و نظاره دیگرانی که امروز اخراج می‌شوند، فقط بیکاری و اخراج فردای نظاره کنندگان را آسان‌تر خواهد کرد. اعتصاب زمانی معنا و فایده دارد که از جریان انداختن کار در جایی اثرگذار باشد. زمانی که صنعتی‌ فروخته و تعطیل شود یا ورشکسته گردد، دیگر نه اعتصاب معنایی دارد نه اعتراض به جایی می‌رسد.

کارگران عمدتاً با محافظه‌کاری از دست زدن به اعتصاب‌ و اعتراض در حمایت از کارگران دیگر خودداری کرده‌اند و این بیشتر ضربه پذیرشان می‌کند. کارگران فکر می‌کنند که چنین اعتراض‌های حمایتی‌ای «سیاسی» خواهد بود و با آن برخورد خواهد شد. این فکر البته درست است: اعتراض و اعتصاب کارگران در حمایت از کارگران دیگر بی‌شک عملی سیاسی است، اما این درست همان چیزی است که کارگران باید نه تنها با آن کنار بیایند بلکه آن را بخواهند. تا وقتی کارگران به خاطر معنای سیاسی کنش‌ها و مخاطراتی که پیش رو دارند از دست بردن به آن‌ها سر باز زنند، نمی‌توانند سیاستی از آن‌خود داشته باشند و به این ترتیب نهایتاً آلت دست سیاست دیگران خواهند بود.

وضع وخیم اقتصادی اخیر که فشار همه جانیه آن بیش از هر کسی بر کارگران وارد می‌آید فرصتی است تا کارگران برای خود پا پیش نهند و سیاست خود را برای خود شکل دهند. محافظه کاری کارگران برای دور ماندن از خطر «سیاسی کاری» تنها نتیجه‌ای که خواهد داشت این است که وقتی آوار بر سرشان فرود بیاید بی حفاظ باشند، نه این که آنها را از خطر مصون نگه دارد. تنها راهی که ممکن است بتواند از ضربه‌های بیشتر بر کارگران جلوگیری کند اعتراض‌های گسترده کارگری در مخالفت با گرانی و بیکاری و اخراج کارگران است. این عمل مسلماً عملی سیاسی است، اما اگر آگاهانه صورت گیرد می‌تواند سیاستی برای خود کارگران باشد، سیاستی که در شرایط فعلی برای بقای کارگران ضروری است. برای باقی ماندن کسی جز کارگران  به کارگران کمک نخواهد کرد.

انتساب صفت‌های شبه‌اخلاقی چون ترسو یا خائن کافی نیست. باید آن خط سیاسی که خاتمی را به ترس و خیانت وامی‌دارد بازشناخت. این که خاتمی دیگر حتی نمی‌تواند نقش سیاستمدار مردمگرای ترس‌خورده‌ای را که بود دوباره بازی کند و حتی نمی‌تواند به خودش وفادار باشد به این دلیل است که واقعیت سیاسی ایران با وجوه رادیکالش اصلاح‌طلبی را به انتهای منطقی آن و فروپاشی کشانده و دیگر جایی برای فانتزی میانه‌روی باقی نگذاشته است. این به بن‌بست رسیدن خط سیاسی خاتمی است که چنین واکنشی را به رای دادنش برانگیخته است. اصلاح‌طلبان از باز گذاشتن پنجره خاتمی برای سازش احتمالی می‌گویند، آنان سال‌ها است که چنین رویایی می‌پردازند، اما اینک خط فارقی روشن خیانت‌آمیز بودن چنین رویاپردازی‌های معصومانه و خیراندیشانه‌ای را افشا می‌کند. و همین است که رای اخیر خاتمی را از همه خیانت‌های ریز و درشت پیشینش متمایز می‌سازد.

خاتمی بارها و بارها نشان داده است که به نیروی مردم اعتقادی ندارد و آنان را جز سیاهی‌لشکرهای مطیعی که به صورت برگه‌هایی ساکت و آرام کنج قفس صندوق رای می‌افتند نمی‌بیند. او در این برداشت تنها نیست، اصلاح‌طلبی ماهیتا به این که مردم، فرودستان و ما آدم‌های معمولی می‌اندیشیم و کنش سیاسی خود را رقم می‌زنیم با سوظن می‌نگرد. سیاست برای اصلاح‌طلبان به تمامی در حکومت ادغام می‌شود و نخبه‌گرایی لازمه آن است. به توصیفاتی که در توجیه عمل خاتمی از او می‌شود بنگرید: «او به مصلحتی عالی‌تر آگاه است که ما از آن بی‌خبریم» ، «او سیاستمداری است که نمی‌خواهد قهرمان باشد و آبروی خودش را هزینه می‌کند تا کار درست به انجام برسد» و یا آن که «انتظار شما از خاتمی اشتباه است، او روشنفکری فرهنگ‌دوست است و آدم سیاست نیست». بگذریم از این که چه طور هواداران یک نفر او را هم سیاستمداری زیرک می‌دانند و هم روشنفکر لطیفی که مزاجش با دهشت و پلشتی‌ سیاست سازگار نیست؛ فصل مشترک همه این توصیفات دادن جایگاهی ممتاز و ماورایی به خاتمی است.

اصلاح‌طلبان گرفتار تناقضی ویرانگرند، وقتی از اشتباهات سیاسیشان ایراد می‌گیریم دهان ما را با ملاحظات اخلاقی می‌بندند و وقتی از رذایل اخلاقیشان، چون خیانت، می‌گوییم از واقعگرایی و مصالح سیاسی حرف می‌زنند. و به این ترتیب با مخدوش کردن دو تراز متفاوت سنجش، یعنی سیاست و اخلاق، برای خود این امکان را فراهم می‌آورند که همزمان به هر دوی آنها خیانت کنند. اخلاق برای آنان در شعار «ادب مرد به ز دولت اوست» متجلی است و این یعنی می‌توانند بدون «بی‌ادبی» به هر خیانت اخلاقی دست بزنند. سیاست را نیز هزارتوی پنهان حکومت می‌بینند که بزرگانی چون خاتمی با اطلاع از اسرار مگو می‌توانند در آن سرنوشت مردم را رقم بزنند. ما مردم را به این دالان‌ها راهی نیست و تنها می‌توانیم برای تشویق این برگزیدگان دست و سوت بزنیم، یا اخیرا: سکوت کنیم.

رای دادن خاتمی در انتخابات مجلس آن روی دیگر سکه‌ای است که جنبش مردمی‌ سبز را در دالان‌های بی‌خشونتی، سوت سبز، شلاق نمادین و خانه‌نشینی اعتراضی به رخوت و بی‌عملی کشاند. همان مشی سیاسی که بی‌اعتماد به نیروی مردم و وحشت‌زده از تغییری بنیادین با وسواس‌های ذهنی خود به جای آن که سخنگوی اراده مردم و تحقق فریادشان باشد، صداخفه‌کن آنان شد و یک‌سره از آنان خواست تا ساکت بمانند. و تازه خاتمی با رایی که داد ثابت کرد تکلیفش با خودش روشنتر است. رای او نشان داد که بهتر از همراهانش به منطق بد و بدتر و به شیوه اصلاح‌طلبی پایبند است. واقعیت این است که دیگر اصلاح‌طلبان و نخبگان سبز افق ارائه راهی عملی برای بازگشت به حکومت و یا اصلاح ساختاری آن ندارند. در انتخاباتی که از ماه‌ها پیش روشن است کسی در آن شرکت نمی‌کند فراخوان «خانه‌نشینی» دادن و سپس بی‌رونق بودن رای‌گیری را پیروزی خود جا زدن، تنها ترفندی است که یک نیروی سیاسی سرگردان که با خود تعارف دارد و از مواجهه با واقعیت می‌ترسد برای حفظ روحیه به کار می‌بندد. این ترفند مثل همان است که پر شدن خیابان از سرکوبگران و چماقداران را نشانه پیروزی خود بدانیم. بنابراین وقتی راه بدیلی نیست باید به در جا زدن در صندوق رای دلخوش بود.

خیانت خاتمی به مردم و به اصلاح‌طلبان، از سر وفاداری او به اصلاح‌طلبی است. آنانی که از رای او و زیرپا گذاشتن عهد تحریم آشفته، خشمگین و متعجبند، باید آن را در متن ۱۴ سال سیاست‌ورزی او ببینند و به پیوند روشن این رای با مشی اطلاح‌طلبی بنگرند. خاتمی با ریختن رای به صندوق، نه تنها خود را دفن کرد و مرگ مبارک خویش در سیاست را مژده داد، که آخرین میخ را به تابوت اصلاح‌طلبان کوبید و اصلاح‌طلبی را همراه با رای خود در گور گذاشت؛ اصلاح‌طلبی دیگر مرده‌ای است که نباید گذاشت از جا بجنبد و شبانه از تابوتش بیرون آید و از گلوی سیاست مردمی ایران خون بمکد. دفن این مرده سرگردان و به تابوت برگشتن خون‌آشام نشانه خوبی هم هست: سپیده نزدیک است.

با وجود پیشبینی‌ و انتقادهایی که پیش از این فراخوان در خصوص کم و کیف ماجرا به دست داده بودیم (بنگرید به «تحلیلی در آستانه ۲۵ بهمن»، «قانون اساسی، خیابان و پیاده رو» و «تدارک اعتراض یا تدارک سازماندهی») و متأسفانه شاهد تحققشان بودیم، اما نمی‌توانیم با سرخوردگی ناشی از این حضور ناموفق در خیابان، چون امری طبیعی کنار بیاییم و یا از آن بدتر به سیاق برخی از سایت‌ها به منظور روحیه بخشی کاذب دست به کار خبرسازی‌های از نوع صدا و سیمایی شویم و ماجرا را این‌طور جلوه دهیم “که عجب حضور باشکوهی بود!”یا “یک بار دیگر ثابت کردیم که ما زنده ایم“!

در ۹ ماه گذشته نقدهای بسیاری به مواضع و عملکرد «شورای هماهنگی راه سبز امید» شده است، اما در کمال تعجب شاهدیم که این شورا یا این انتقادات را نمی بیند و یا اینکه به ترتیبی برای خود به مشروعیتی پیشینی قائل است که نیازی به تغییر رویکردش بر اساس انتقادات وارده نمی بیند. در چنین شرایط خطیری که از یک طرف روز به روز بر هجمه‌ی فاشیستی نظام حاکم افزوده می شود و از طرف دیگر سایه‌ی تهدیدات نظامی پررنگ‌تر، ما فرصتی برای از دست دادن نداریم. برای ما جنبش سبز، یک سرگرمی تخلیه‌ی انرژی با سوت و کف و آزمایشگاهی برای امتحان شیوه های مختلف اصلاح حاکمیت نیست، بلکه جنبشی معطوف به مسئله‌ی مرگ و زندگی از خلال میانجی مهم «پروسه‌ی تغییر ساختار سیاسی» است.

جمهوری اسلامی در حالی وارد چهارمین دهه‌ی حیات خویش شده است که حجم نارضایتی‌ها و فشارهای اقتصادی-سیاسی به درجه‌ی کم سابقه‌ای در طول این چهار دهه رسیده است و نیز برای اولین بار پتانسیل تدارک عمل اعتراضی در سطحی گسترده، چه در داخل و چه در خارج فراهم آمده است؛ اما با تمامی این اوصاف، وضعیت مقاومت و مبارزه علیه وضع موجود اکنون در بهترین حالت به چیزی شبیه به دوره‌ی اول حاکمیت اصلاح طلبان می‌ماند.

به نظر ما مهمترین دستاورد ۲۵ بهمن ۱۳۹۰، مادیت یافتن مجموعه ی انتقادات و ملاحظات یک سال گذشته نسبت به جنبش سبز به طور کلی و شورای هماهنگی به طور خاص بود. پراکندگی، بی هدفی و تعداد کم مشارکت کنندگان در این اعتراض نشانه‌ی این واقعیت مهم است که ما در آستانه‌ی پشت سر گذاشتن یک دوره از مبارزه مردم ایران علیه جمهوری اسلامی در قالب جنبش سبز هستیم. اینک بر ماست تا با ایستادن بر شانه‌ی تجربیات گران بهای به دست آمده از ۳ سال مبارزه، دوره‌ی جدیدی از مبارزه و مقاومت را آغاز کنیم. دوره‌ی جدیدی که می‌بایست شجاعانه خود را در برابر پرسش‌هایی بنیادین قرار دهیم و در صورت نداشتن پاسخی درخور برای آنها، به استدلال مبتنی بر خرد جمعی متکثر احترام بگذاریم.

برای گشودن صفحه ای جدید در جنبش سبز، چه موافق با انقلاب باشیم و چه مخالف با آن، در مقطع کنونی باید این نکته را که جنبش سبز فقط طبقه‌ی متوسط شهر تهران نیست از سطح گفتار به سطح عمل درآوریم. خط و مشی‌ای که شورای هماهنگی راه سبز امید طی یک سال گذشته در پیش گرفته متأسفانه تا اندازه‌ی زیادی برخلاف شعار «جذب حداکثری» بوده است و روز به روز این جنبش را منحصر به طبقه‌ی متوسط، شهر تهران و گفتمان اصلاح طلبی کرده است. برای خروج از این انحصارات باید در درجه‌ی اول به پتانسیل نهفته در دیگر گروه ها و اقشار نظیر طبقه‌ی کارگر، اقلیت های قومی نظیر آذری، کرد و عرب و همچنین اقلیت‌های مذهبی همچون سنی ها و یا دراویش ایمان داشته باشیم و در درجه ی دوم ضمن آنکه ایشان را در نوشته های خویش مورد خطاب قرار می دهیم، نسبت به برقراری ارتباط مؤثر با آن‌ها بکوشیم.

]]> http://mikhak.info/?feed=rss2&p=530 5 http://mikhak.info/?p=527 http://mikhak.info/?p=527#comments Fri, 10 Feb 2012 14:53:33 +0000 میخک http://mikhak.info/?p=527  

جایگاه ۲۵ بهمن در استراتژی جنبش

۱- اکثریت موافقان به حضور در خیابان پاسخی راهبردی برای پرسش «از حضور در خیابان چه می خواهیم؟» ندارند. جواب معمول این است: “آزادی رهبران“، “دمیدن روحیه‌ی امیدواری” یا “شکستن جو بسته‌ی فعلی“. هیچ یک از این پاسخ‌ها نمی توانند به برنامه‌ای منسجم و مداوم برای تغییر و یا حتی اصلاح ساختاری حکومت ربطی پیدا کنند و هیچ دورنمای سیاسی تازه‌ای نیز به دست نمی‌دهند. چکیده پاسخ این است که بگوییم “ما هنوز زنده‌ایم!” اما روشن نیست که می‌خواهیم با این زنده بودن چه کار کنیم.

۲- معترضان هنوز دچار ضعف شدید در سازمان‌یابی هستند. هسته‌های مبارزی که دست کم ما امیدوار به شکل گرفتن و گسترش آنها هستیم بسیار اندک‌اند و همین‌هایی هم که شکل گرفته اند، نوپا و تازه کار هستند، پس هنوز عمق و غنای تشکیلاتی‌ای بین معترضان شکل نگرفته که به اعتبار آن بتوانیم مدعی شویم ایشان سازمان یافته‌اند.در چنین شرایطی امکان ضربه پذیری جنبش بالاست و هر ضربه‌ای، می تواند در متشکل شدن بدنه‌ی فعال کم تعداد کنونی تاخیر بیندازد. به این ترتیب در صورت ضربه خوردن، احتمالا زمان طولانی دیگری لازم خواهد بود تا تنها قادر شویم همان پیام “ما هنوز زنده‌ایم” را دوباره مخابره کنیم و نه حتی چیزی بیشتر.

۳- با توجه به خطاب بیانیه‌ی دعوت به اعتراض، احتمالاً تنها در چند شهر چون تهران، شیراز و اهواز آن جوانان طبقه متوسط که کاربران فعال اینترنت هستند بدنه جمعیتی را تشکیل می‌دهند که برای اعتراض فعال به خیابان خواهد آمد. ثمره چنین اعتراضی در بهترین حالت «افزایش روحیه» خواهد بود. سؤال این است: آیا به نظر ما این نتیجه [افزایش روحیه] می‌تواند ترغیب کننده و الهامبخش دور جدیدی از فعالیت و کنشگری جنبش باشد؟ آیا صرف افشای بحرانی بودن شرایط و ایجاد یک تنش در خیابان‌ می‌تواند به جذب دوباره گروه‌های غیرسیاسی‌شده مردم بینجامد؟ آیا این روحیه بخشی و امیدواری می‌تواند عامل مقوم متقاعد کننده‌ای برای معترضان باشد که متشکل شوند؟

چند ملاحظه تاکتیکی

۱- حتی اکثریت موافقانِ حضور در خیابان شهر تهران هم با مسیر اعلام شده از سوی شورای هماهنگی برای شهرشان(انقلاب-آزادی/ فردوسی-نواب) مشکل دارند. این مسیری است که بارها از سوی ما تجربه شده و بعد از سرکوب عاشورای ۸۸ تا اندازه‌ی زیادی توسط سرکوبگران مدیریت شده است:

مسیر اتوبوس های BRT می شود خط انتقال نیروی سرکوب. به ترتیب سر تقاطع های حافظ، به سمت هفت تیر، ولیعصر، وصال، کارگر، دکتر غریب، اسکندری و توحید معترضان را قطعه قطعه می‌کنند. از سر حافظ اجازه‌ی حرکت مستقیم به سمت انقلاب را به عده ای نمی‌دهند و عابران پیاده را مجبور به رفتن به سمت شمال یا جنوب خیابان می کنند و به ترتیب در خیابان‌های دیگر. و در نهایت انبوه عابران تا تقاطع کارگر به مهار نیروهای سرکوب درآمده‌اند.

۲- شورای هماهنگی که به جای سازماندهی واقعی مبارزه می‌خواهد از طریق بیانیه‌هایش ناظم جنبش باشد با دعوت به «سکوت» هم بسیاری را از حضور منصرف ساخته و هم پیشاپیش زمینه‌ساز تفرقه میان حاضران شده است. دور از ذهن نیست که تصور کنیم بعضی هواداران سرسخت اصلاح‌طلبان که به رغم تجربه کمتر نسبت به دیگر فعالان خود را متولیان جنبش می‌دانند بخواهند دیگران را ساکت کنند. در عین حال این شورا و جریان سیاسی متبوع، یعنی اصلاح‌طلبان، حاضر نیست چهره‌های مطرح خود را به صفوف تظاهرات دعوت کند و زحمت و هزینه حضور را به مردم وامی‌گذارد. و همین جریان سیاسی که حاضر نیست دوشادوش مردم بجنگد، فردای پیروزی و میوه‌چینی مدعیانه به سهم‌خواهی خواهد آمد.

۳- شورای هماهنگی باید پاسخگو باشد چرا با توجه به یک سال حصر رهبران جنبش، خانه‌ی موسوی و رهنورد یا کروبی به عنوان نقطه‌ی هدف معرفی نمی شود؟ آیا اگر فراخوان به این ترتیب می بود که معترضان با همان قید سکوت مورد علاقه شورا از هر کجا به این سمت حرکت کنند، آنگاه امکان مدیریت کردن اعتراض تا اندازه‌ای از سرکوبگران گرفته نمی شد؟ در خصوص دیگر شهرها باید پرسید شورای «هماهنگی» در حال هماهنگ کردن چیست؟ اگر این شورا در بیش از یک سال در حدی قادر به برقراری ارتباط موثر با فعالان شهرهای جز تهران نبوده است که پیشنهادی برای راهپیمایی از آنان بگیرد (بگذریم که پیوند موثر آن با فعالان پایتخت هم محل تردید است) چگونه خود را در مقام هدایت جنبش می‌نشاند؟

چرا با توجه به اوضاع نابسامان اقتصادی کشور و همچنین اشاره‌ی خود بیانیه‌ی شورا به این نکته که مسائل معیشتی امروز بخش عمده ای از مکالمات فضای عمومی را به خود اختصاص داده، معترضان به سکوت دعوت شده و از آنان خواسته نمی‌شود شعارها و یا پلاکاردهایی با مضمون اعتراض به این اوضاع نابسامان سر دهند و حمل کنند؟ در این صورت جلب نظر و ترغیب اقشار و گروه های بی تفاوت به مسائل صرفا سیاسی برای اعتراض علیه وضع موجود ممکن می‌شد.

نتیجه‌گیری

در موقعیت خطیر کنونی و پس از بیش از ۲ سال مبارزه، جنبش می‌بایست تصمیم‌گیری خود را بر مبانی جدی‌تری از عاملی ذهنی چون «روحیه‌بخشی» استوار کند. در واقع پس از ۲۵ بهمن، نه پیروزی احتمالی مایه شادی چندانی است و نه شکست می‌بایست برایمان مصیبت‌بار باشد. چرا که اصولا مساله فعلی «روحیه» نیست و در سطح عملی جنبش همچنان با مشکلات پیشین خود دست و پنجه نرم می‌کند. نه جمعیت انبوه باید باعث شود که بر ضعف تشکیلاتی و تحلیلی خود چشم ببندیم و نه جمعیت اندک باید ما را به غلو در ناتوانی خود و نفی نیروی مردم بکشاند.

اگرچه تحلیل مشخص ما این است که با فقدان برنامه‌ریزی و سازماندهی مؤثر آسیب‌های چنین تجمعی بیش از بهره‌های آن خواهد بود اما معتقدیم هر فضایی که دوباره از آن مردم شود غنیمت است، مساله بر سر حفظ این فضاها است. اگرچه از نظر ما این اعتراض مشخص تیری است در تاریکی اما اگر کسانی برنامه، سازمان و اراده به خیابان را دارند، چه در ۲۵ بهمن و چه در هر روز دیگر، پیشاپیش از آنان دفاع می‌کنیم. خیابان از آن کسانی است که به آن می‌آیند.

مضحکه‌ای که با بازسازی استقبال از خمینی به پا شد اولین نمونه در نوع خود نبود. هرچند که اجرای آن از همیشه خنده‌آورتر بود، اما همین خط را می‌توان در بسیاری از نمونه‌های دیگر تبلیغات جمهوری‌اسلامی نیز دید. آنچه این برنامه نمادین را به نحو بی‌سابقه‌ای دستمایه هزل و هجو خمینی و نظام کرده این است که جمهوری‌اسلامی از خمینی برای خود جز ماکتی به جای نگذاشته است؛ اگر هنوز چیزی مانده بود تا بتوان با نمایش خمینی از آن دفاع کرد، تصویر او چون همیشه تمثال و شمایلی می‌بود که حتی برای مخالفانش هولناک می‌نمود، نه مترسک مضحکی که هر کس، حتی پیروان پیشین، برای خوش شدن وقت سنگی نثارش کند. الهیات سیاسی او که گاه می‌توانست چهره‌ای مترقی به خود بگیرد، به خرافات آخرالزمانی و روایت یاعلی گفتن خامنه‌ای در نوزادی بدل شده است. استقلال‌خواهی لجوجانه‌اش، جای خود را به باج‌دهی مداوم به چین و روسیه داده است. نکبت تئوری حکومتی او، ولایت فقیه، کشور را برداشته و از همه مهمتر: از صفوف شاد و آزاد مردم مبارز که روزی به استقبال او رفته بودند هیچ باقی نمانده است، تنها سربازان وظیفه و بچه‌های مهدکودکی را می‌توان به نمایش استقبالش کشاند.

حمله دو ماه پیش اوباش بسیجی به سفارت انگلستان نیز همین گونه بود؛ بازسازی پوچ حمله به سفارت آمریکا در آبان ۵۸. آن روز مقابله با آمریکا خواستی چنان عمومی بود که گروه «دانشجویان پیرو خط امام»، که در دانشگاه اقلیتی کم‌اهمیت و واپس‌گرا به شمار می‌رفت، با اقدام به آن اعضای خود را برای ۳ دهه به نیروی سیاسی تراز اول بدل ساخت. آن چنان دستاورد بزرگی بود که خمینی انقلاب دوم نامش داد؛ چرا که با انجام آن سایر انقلابیون بی‌اثر شدند(هم مخالفان تسخیر و هم موافقانی که با خط سیاسی تسخیرکنندگان مخالف بودند) و یکی از پایه‌های مصادره «انقلاب اول» بنا شد. اما حمله به سفارت انگلیس چنان شکستی بود که دیری نگذشت بخش‌های مختلف حکومت سعی کنند به نحوی خود را از اوباش مجری آن کنار بکشند. مثال‌های بسیاری از این دست می‌توان ارائه کرد.

اما این تنها جمهوری‌اسلامی نیست که برای پیشبرد اهداف امروزش به ماکت‌هایی از دیروز متوسل می‌شود. نگاهی گذرا به مخالفانش نشان می‌دهد که آنان نیز کمابیش برنامه تبلیغاتی مشابهی دارند. آنان که به واسطه جنبش سبز سیاسی شدند امروز با راهبری اصلاح‌طلبان مدام ماکتی از جنبش سبز دیروز می‌سازند، بسیاری از نیروهای چپ مقواهای سرخ برمی‌افرازند، سلطنت‌طلبان ماکتی از شاه، اپوزیسیون ماکتی از یک اپوزیسیون است. چگونه می‌توانیم چنین حکمی بدهیم؟ گذشته چون کوهی بر ما فشار می‌آورد و آن هنگام که باید کاری نو کنیم، ارواح قدیمی را به یاری می‌طلبیم و زبان، شعارها و شیوه‌های آن‌ها را به عاریت می‌گیریم. این بازی دوسویه‌ای است، یک سو اساطیر و قهرمانان کهن الهام‌بخش مبارزه تازه می‌شوند، اما سویی دیگر به لاپوشانی شکست و فروبستگی امروز کمک می‌دهند؛ یک جا افقی برای آینده ترسیم می‌شود، جایی دیگر تقلید کورکورانه‌ای از گذشته را می‌بینیم؛ یکی چاره‌اندیش برای حال است و دیگری ستایش گذشته؛ از یک طرف می‌توان روح حقیقت پیشین را باز زنده کرد، از طرف دیگر می‌توان از آن شبحی سرگردان ساخت. این دو بعد متضاد چگونه از هم تمییز می‌یابند؟

باید دید که آیا یادآوری بنا است بار اکنون شود و به امتداد و بازتولید وضعیت کنونی کمک دهد، یا این که زمینه‌ساز گسستی از آن می‌شود. آیا بخشی محذوف از تاریخ را به امر جمعی اکنونمان پیوند می‌دهد یا این که خاطره‌ای مشترک را برای تداوم سروری یک گروه بر دیگران به گوشمان بازمی‌خواند. معیاری دیگر این است که ببینیم در احیای گذشته شکل آن دوباره به کار گرفته شده و یا محتوایش از نو زنده گشته است. به این ترتیب سایه‌هایی بی‌جسم را فراخواندن و از پیش بابت حضور آنها به یکدیگر تبریک گفتن، حاکی از آن است که گذشته تنها نقابی خاطره‌انگیز برای انحطاط اکنون است. فضایی رخوت‌زده و ساکت را به پیاده‌روی سکوت دعوت کردن، در واقع دعوت به استمرار فلاکت فعلی است. شکل تظاهرات سکوت ۲۵ خرداد و شکل فراخوان ۲۵ بهمن ۸۹ موسوی و کروبی با هم ادغام می‌شوند تا وفاداری صوری به جنبش سبز مردمی ابراز شود، حال آن که محتوا عملا بی‌اعتمادی به نیروی مردم، تلاش برای تداوم فرادستی اصلاح‌طلبان و هراس از مداخله اساسی در وضعیت مصیبت‌بار کشور است.

در آموختن زبانی تازه، فرد تا مدت‌ها این زبان را به زبان مادری خود ترجمه می‌کند، اما وی تنها وقتی زبان را فراگرفته است که می‌تواند از خلال خود آن و بدون ترجمه بیندیشد و سخن بگوید. جنبش سبز نیز هنوز در مبارزه‌اش و در معنی‌ ساختن برای خود، خودش را به زبان‌های پیشین ترجمه می‌کند؛ اما حتی اگر اتهام پریشان‌گویی به ما بزنند باید به زبان تازه‌ای سخن گفت.

چنین بیانیه‌ای یک‌سال قبل توانست یک روز را به تقویم جنبش معترضان به انتخابات خرداد ۸۸ بیافزاید. روزی که پس از یک دوره‌ی رکود جنبش، در حالی که دستگاه‌های تبلیغاتی حکومت از مرگ جنبش می‌گفتند، خیابان‌ها دوباره به تسخیر مردم درآمد تا نشان دهد که علارغم تبلیغات همه‌جانبه و سرکوب مستمر و فضای بسته و امنیتی، آن زمان که مردم اراده کنند دوباره می‌توانند به فتح ِ خیابان‌ها نائل آیند. صدور بیانیه‌ی دعوت به راهپیمایی ۲۵ بهمن ۸۹ توانست جنبش را از رکود و رخوت نجات داده و روحی دوباره در آن بدمد، حالا یک‌‌سال بعد «شورای هماهنگی راه سبز امید» اراده کرده است که به تکرار ۲۵ بهمن دست بزند. آن‌طور که از بیانیه برمی‌آید تحلیل شورا روشن است؛ وضعیت اقتصادی، سیاسی و اجتماعی حتی نسبت به سال گذشته در موقعیت بدتری قرار دارد؛ موجی از تحریم‌های اقتصادی می‌روند که اقتصاد ایران را فلج کنند. دولت ایران از کنترل بازار داخلی ناتوان شده است. زندانیان جنبش و رهبران آن همچنان در بند هستند. آزادی‌های سیاسی و حقوق حقه‌ی مردم به حالت تعلیق درآمده‌اند و در یک کلام، وضعیت نه تنها بهبود نیافته که بدتر شده است.

راه سبز امید، نتیجه می‌گیرد که می‌توان روی این موج از نارضایتی حساب کرد و دست به کار تکرار ۲۵ بهمن ۸۹ شد. و چرا که نه؟ حالا حتی می‌توان با محاسبه‌ی دقیق‌تر به ۲۵ خرداد ۸۸ بازگشت. اگر سکوت و عدم اخلال در ترافیک اتفاق بیافتد و مانند ۲۵ خرداد نیروهای امنیتی و انتظامی به تظاهر کنندگان یورش نبرند، می‌توان امیدوار بود که جمعیتی میلیونی به خیابان‌ها بیایند.

می‌توان خوش‌بین بود به حضور میلیونی مردم در تظاهرات ۲۵ بهمن ۹۰ در تهران، حتی می‌توان فرض کرد که جمعیت ۲۵ خرداد دوباره به خیابان‌ها بیایند – البته این‌بار در پیاده‌روها – اما چه چیزی نمی‌گذارد حتی با وجود چنین فرضی به نتیجه‌ی دعوت به راهپیمایی خوشبین بود و دست به کار تبلیغ‌اش شد؟

قانون اساسی، خیابان و پیاده‌رو

تأکید میرحسین موسوی و مهدی کروبی بر قانون اساسی در بیانیه‌های دعوت به راهپیمایی پس از انتخابات، و در اصل تاکیدشان بر اصل حق راهپیمایی مسالمت‌آمیز، در شرایطی اتفاق افتاد که حکومت تلاش می‌کرد بخش‌های جدی‌ای از مردم را خارج از مرزهای قانون اساسی قرار دهد. همه‌ی آنچه که در قانون اساسی قابل استفاده بود، ممنوع اعلام شده بود. در چنین وضعیتی تأکید بر اصل راهپیمایی مسالمت‌آمیز، آن هم در سکوت و بدون شعار، در‌واقع خلق یک قانون اساسی برای برپا داشتن مجموعه‌ای از کنش‌ها بود که دولت آن‌ها را در قالب «بی‌نظمی‌های خیابانی» دسته‌بندی می‌کرد.

حتی در چنان شرایطی جنبش هیچ‌گاه از خیابان عقب ننشست. اصل ِ اساسی راهپیمایی برهم زدن نظم عادی امور بوده و هست. اگر قرار باشد مادامی که تظاهراتی میلیونی در حال انجام است عبور و مرور وسائل نقلیه صورت بگیرد. پلیس مشغول حفظ امنیت باشد. مخالفان تظاهرکنندگان مشغول تماشا، دیگر اصلاً تظاهرات چرا و چطور دارد اتفاق می‌افتد؟ در‌واقع اصرار بر برگزاری یک تظاهرات بدون تظاهرات از کجا می‌آید؟ آیا راه سبز امید از حالا چشم به سرکوب ِ تظاهرکنندگان ِ ساکت پیاده‌روها ندارد، که در بیانیه‌های بعدی از مظلومیت و قانون‌مداری آنان در برابر ظلم و ستم حاکمیت سخن بگوید؟ در‌واقع پرسش بنیادی در اینجا این‌طور باید طرح شود؛ آیا قرار است مظلومیت جنبش سبز دوباره آزمون شود؟

چهار تا هفت بعدازظهر، فردوسی تا نواب

تعیین ساعت در بیانیه‌ی یاد شده، دست‌کم حالا پس از تجربه‌ی میدان‌های التحریر، معنای مشخصی دارد؛ پیش از آنکه اتفاقی بیافتد، به خانه‌هایتان برگردید.

بیانیه‌ی شورای هماهنگی‌ای که توان هماهنگی میان فعالان محلی شهرهای مختلف کشور را ندارد، و آن را به خود آن فعالان، که حالا ماه‌ها بعد از تشکیل شورا احتمالاً از کم و کیف و اصلاً بود و نبودشان بی‌اطلاع است واگذار می‌کند، چطور پایان یک راهپیمایی خیابانی را از پیش برنامه‌ریزی می‌کند؟ چنانچه این دعوت به راهپیمایی در پی درخواست مجوز و اعطای مجوز از سوی وزارت کشور جمهوری اسلامی بود، می‌توانستیم بپذیریم که دعوت‌کنندگان در مقابل نهاد حکومتی و امنیت راهپیمایان مسئولیت داشته و از این روست که به ما تکلیف می‌کنند حدفاصل کدام خیابان‌ها و در چه ساعاتی امنیت راهپیمایی داریم. اما در وضعیتی که حتی مشخص نیست که صفوف پراکنده‌ی مردم بتوانند از میان سد ماموران امنیتی گذشته و در محل حاضر شوند، چه برسد به آن که بخواهند این مسیر را راهپیمایی کنند، تعیین ساعت و حدود خیابانی چه معنایی دارد؟

ابن تعیین حدفاصل خیابان و ساعت جز برنامه‌ریزی و تمرکز نیروهای امنیتی در ساعت و مکان مشخص، چه دست‌آورد روشن دیگری دارد؟

آنچه از متن بیانیه برمی‌آید خط کلی حاکم بر شوراهی هماهنگی راه سبز امید، اصولاً مبتنی بر کنترل فعالیت‌های جنبش است نه باروری آن، خواستار محدودیت آن است نه گسترش آن، و در نهایت تنها باعث بستن دست و پای جنبش می‌شود و نه پر و بال دادن به آن. تلاش برای محدود کردن ابتکار عمل و کشیدن حصاری خاردار پیرامون توانایی‌های بالقوه‌ی جنبش، آن هم در عرصه‌ی نامشخص خیابان، نشان می‌دهد که برخلاف شعارهای پیشینی جنبش سبز، گردانندگان راه سبز امید هیچ اطمینان و اعتمادی به خرد جمعی و شعور توده‌های حاضر در خیابان ندارند، آن‌ها مدام نگران سوء‌استفاده از حرکت‌های مردم هستند – درست همان طور که حاکمیت همواره می‌گوید- و حالا دو سال پس از حضور مداوم مردم در خیابان که با اتکاء به درایت و خرد جمعی همین مردم اتفاق می‌افتاد، در بهترین حالت می‌خواهند حداقل منافذ خلاقیت مردم را در جنبش کور کنند، مبادا جنبش مردم به راهی جز آنچه در اذهان ایشان است راهبر شود. در مقابل حتی می‌توان بدبین بود، و خط و خطوطی چنین در بیانیه را دایر بر خط سکتاریستی نویسندگان بیانیه داشت که بعدتر راه را برای جدا کردن خود از بخشی از جنبش که به میل آن‌ها پیش نرفته است باز کند؛ که آنان که شعار دادند، آنان که با پایان ساعت متفرق نشدند و … از ما نبودند.

آزادی، از مسیر انقلاب

در مقابل جریاناتی که به جای اتکاء به نیروی مردمی حامی خویش به لغت‌نامه‌ها پناه می‌برند و خود را پشت واژه‌های «مسالمت‌آمیز» ، «قانون‌مدار» و … پنهان می‌کنند، جریان‌های تاریخی همیشه می‌دانند چگونه بر فراز دقیق‌ترین قانون‌ها و رساترین واژه‌ها قرار بگیرند و حتی آن‌ها را از نو معنی کنند. این جریان‌های تاریخی می‌دانند که نه واژه‌ها که روح القاء شده در واژه هاست که می‌تواند میزان مشروعیت یک جنبش را نشان دهد. چنان که افکار عمومی جهان برای مقاومت ِ مسلحانه‌ی مردان سوری در برابر حملات وحشیانه‌ی بشار اسد همان احترام و ارزشی را قائل است که برای متحصنان سرودخوان ِ میدان التحریر مصر و راهپیمایان ِ ساکت ۲۵ خرداد ۱۳۸۸. آنچه هر سه این حرکت‌ها را ارزشمند و مشروع می‌کند نه واژه‌های تهی از معنایی چون قانون‌مداری و بی‌خشونتی که اصل مشروعیت مردمی است که در برابر ظلم و استبداد و فساد ایستاد‌ه‌اند و برابری و آزادی را فریاد می‌زنند، که اساس جنبش در مرز بر هم زدن قانون است که شکل می‌گیرد و نه در تثبیت و تحت لوا و حمایت آن.

دعوت به تظاهرات در روز ۲۵ بهمن اگر دعوت به مراسم قربانی‌کردن جنبش به درگاه واژه‌های پاک و بی‌آلایش است نه تنها با حربه‌ی حکومت از پیش محکوم به شکست است، بلکه جز تحمیل یأس و ناامیدی بیشتر نتیجه‌ای در بر نخواهد داشت. آنچه می‌تواند هر شکلی از حضور دوباره در خیابان را معنادار کند، نه اثبات حقانیت خود به حکومت یا افکار عمومی، بلکه برنامه‌ریزی برای شکلی از کنش است که جنبش را گامی به پیش برده و آن را به واقع زنده و پویا کند.

بی‌شک در این راه آزمون و خطای جنبش مردمی ممکن است هزینه‌هایی به بار آورد، اما آنچه روشن است فهم این نکته است که خطاهای یک جنبش حقیقتاً مردمی از لحاظ تاریخی بی‌نهایت سودمندتر و ارزشمندتر از لغزش‌ناپذیری‌های یک شورای هماهنگی است.

آنچه جنبش مردمی ایران بدان نیاز دارد برداشتن گام‌های جدی به سوی آزادی و برابری است و در این راه بی‌شک دست‌اندازهای پرشماری وجود خواهد داشت. آن‌ها که به دنبال راه‌های میان‌بر و از پیش صاف شده می‌گردند، باید بدانند در نهایت در ایستگاهی جز مقصد مورد نظر پیاده خواهند شد.

۱۹